TurulBélyeg: kennisbank

Fouten op de drukplaten

In de wereld van postzegels vormen plaatfouten een heel eigen universum: ze zijn tegelijkertijd fascinerend, belangrijk voor verzamelaars en kunnen in sommige gevallen een aanzienlijke waardestijging betekenen. Tegelijkertijd is niet elke kleine afwijking een zeldzaamheid. Verzamelaars komen vaak fouten tegen die in werkelijkheid natuurlijke druktechnische verschijnselen zijn en de waarde van de postzegel niet verhogen. Daarom is het belangrijk om te weten wanneer we spreken van een echte, gezochte plaatfout en wanneer slechts van een veelvoorkomende, algemeen voorkomende afwijking.

Een plaatfout wordt waardevol wanneer hij zeldzaam is, goed identificeerbaar en constant van aard. Constante plaatfouten zijn druktechnische beschadigingen of fouten die op een bepaalde positie van de drukplaat altijd op dezelfde manier verschijnen. Deze worden door verzamelaars afzonderlijk geregistreerd, staan in catalogi en leveren in veel gevallen een premie op. Tot de bekendste voorbeelden behoren breuken, scheuren, ontbrekende lijnen of karakteristieke punten die op elke afdruk op dezelfde plaats zichtbaar zijn.

Een fout die willekeurig, slechts op één vel of een paar exemplaren voorkomt, wordt niet als waardevol beschouwd. Dit kunnen inktspatten, lichte verschuivingen, zwakke inktdruk of kleine oneffenheden in het papier zijn. Deze worden in de vakliteratuur „toevallige fouten” genoemd, en omdat ze niet consequent worden herhaald, worden ze niet beschouwd als echte plaatfouten. De meeste verzamelaars waarderen deze niet met een toeslag, omdat ze geen blijvende verzamelwaarde hebben.

De waarde van een plaatfout wordt ook bepaald door hoe opvallend hij is. Een nauwelijks zichtbaar puntje of een haarscherpe lijnafwijking wekt zelden grote belangstelling, zelfs niet als hij constant is. Daarentegen is een goed zichtbare, karakteristieke fout – zoals een gebroken letter, een ontbrekend sierelement of een opvallende lijnfout – veel gewilder, omdat hij gemakkelijk herkenbaar is en de postzegel vanuit verzamelaarsoogpunt „karakter” geeft.

Ook belangrijk is hoe goed de fout is gedocumenteerd. Plaatfouten die in catalogi of deskundigenpublicaties voorkomen, vertegenwoordigen over het algemeen een hogere waarde, omdat ze bij een breed publiek van verzamelaars bekend zijn en worden gezocht. Een zeldzame maar niet gedocumenteerde fout kan ook waardevol zijn, maar in dergelijke gevallen is de kring van verzamelaars kleiner en is de waarde onzekerder.

Al met al kan worden gezegd dat een plaatfout waardevol is als hij zeldzaam, constant, goed herkenbaar en gedocumenteerd is. Willekeurige, zwakke of massaal voorkomende fouten verhogen de waarde van de postzegel niet, ook al lijken ze op het eerste gezicht interessant. Het verzamelen van plaatfouten is dus niet alleen een esthetische ervaring, maar ook een vakkundige uitdaging: de verzamelaar moet de drukprocessen, de catalogi en de specifieke kenmerken van de serie kennen om echt waardevolle stukken te kunnen identificeren.

Watermerkfouten

In het geval van de Turul-serie konden er echter niet alleen fouten op de drukplaat ontstaan. Ook de watermerkcilinder kon beschadigingen, krassen of oneffenheden vertonen die in het watermerk van het papier als een zich herhalend patroon verschenen. Omdat het watermerk tijdens de papierproductie in het papier wordt aangebracht, zijn deze fouten zichtbaar op alle postzegels die van dezelfde papierbaan zijn vervaardigd. Fouten op de watermerkcilinder zijn dus geen onderdeel van de postzegelafbeelding, maar constante verschijnselen in de papierstructuur, die bij alle Turul-jaargangen kunnen voorkomen.

Fouten op de watermerkcilinder zijn bijzonder interessant omdat, als gevolg van de herhaling in de lengterichting van de papierrol, de fout regelmatig terugkeert. De Turul-postzegels werden gemaakt in vellen van 4×100, oftewel een volledig drukvel bevatte 400 postzegels. Als de fout op de watermerkcilinder op een bepaalde positie van het papier verscheen, dan werd die fout herhaald op alle vellen waar het papier in dezelfde positie onder de cilinder doorliep. Dit betekent dat een fout op de watermerkcilinder op elk 400-vel op dezelfde plaats kon verschijnen, en dus bijvoorbeeld op elke 400e postzegel kon voorkomen.

In de praktijk betekent dit dat een fout op de watermerkcilinder op honderden of duizenden exemplaren kon voorkomen, afhankelijk van de grootte van de papierrol en het aantal vellen dat ervan werd gedrukt. Daarom worden fouten op de watermerkcilinder over het algemeen niet als zeldzaamheden beschouwd, zelfs niet als ze opvallend zijn. Ze spelen echter een belangrijke rol bij de identificatie van postzegels en het onderscheiden van papier types, omdat fouten op de watermerkcilinder kunnen helpen bepalen uit welke papierleverantie de postzegel afkomstig is.

Al met al kunnen fouten op de watermerkcilinder bij alle jaargangen van de Turul-serie voorkomen en vormen ze een belangrijk technisch kenmerk. Voor verzamelaars zijn deze fouten meer curiositeiten die helpen het proces van papierproductie en postzegeldruk te begrijpen, en bijdragen aan een nauwkeurigere identificatie van de postzegels. In sommige gevallen betekenen ze een meerprijs. Over de bekende watermerkfouten zal ik ook een aparte tabel op de site plaatsen.