Postzegelverzamelen in de Turul-periode: De wereld zonder falc en hawid-strips
In de klassieke periode van de Turul-postzegels, van het begin van de jaren 1900 tot 1913, bleven de technische voorwaarden voor het postzegelverzamelen ver achter bij die van vandaag. In dit tijdperk bestonden de voor ons vanzelfsprekende, weekmaker-vrije kunststof folies (instekenhoezen) en moderne hawid-strips nog niet. Voor verzamelaars was de enige methode om postzegels te bevestigen de zogenaamde falc, oftewel postzegellijm.
De falc was een dun, met gom arabicum bedekt, doorschijnend papieren strookje dat, na bevochtigd te zijn, op de achterkant van de postzegel en vervolgens op het papier van het verzamelalbum werd geplakt. Omdat de Turul-postzegels in die tijd „levende” postzegels in omloop waren, vonden verzamelaars deze bevestigingsmethode vanzelfsprekend, zonder zich te realiseren dat de lijm sporen zou achterlaten op de originele gomlaag van de postzegel.
De basis van waardebepaling: De betekenis van de sterren
De filatelistische vakliteratuur en catalogi (zoals de Catalogus van Hongaarse Postzegels) maken daarom een scherp onderscheid in de staat van postzegels. Omdat tot 1913 bijna elke postfrisse postzegel met een falc werd bevestigd, is de waardering van zeldzaamheden uit die tijd als volgt:
-
* (Één ster): Postzegel met falc of falc-spoor. Op de achterkant is de lijmrest of de falc zelf zichtbaar. 95% van de verzamelingen uit de Turul-periode is in deze staat bewaard gebleven.
-
** (Twee sterren): Postfrisse, falc-loze postzegel met originele gom. In dit tijdperk is dit uiterst zeldzaam, omdat alleen die exemplaren zo bewaard zijn gebleven die toevallig op vel werden bewaard of niet in een album werden geplakt.
-
o (Cirkel): Gestempeld exemplaar. Hier is het gebruik van de falc minder kritisch, aangezien de postzegel het postale proces al heeft doorlopen, maar ook hier geven verzamelaars de voorkeur aan een schone achterkant.
We weten nu dat door het ontbreken van doorzichtige kunststoffolies de gom van de Turul-postzegels vaak te lijden had onder de opslag. De „falc-sporen” die achterbleven na het verwijderen van de falc zijn nog steeds de belangrijkste waarde bepalende factor. Wie vandaag de dag een Turul-serie van vóór 1913 zoekt in volledig falc-loze (**) staat, moet er rekening mee houden dat hij een veelvoud van de cataloguswaarde moet betalen voor de echte zeldzaamheid.
De ontmoeting tussen chemie en filatelie: Waarom had de falc geen alternatief?
Om de verzamelgewoonten van de Turul-periode (1900–1913) te begrijpen, moeten we inzien dat de moderne verpakkingsmaterialen en kunststoffen zoals we die nu kennen, in die tijd zelfs in laboratoria nauwelijks bestonden. Verzamelaars gebruikten niet de falc omdat ze niet om de integriteit van de postzegel gaven, maar omdat ze geen enkel neutraal, doorzichtig opslagmiddel tot hun beschikking hadden.
De tijdlijn van cellofaan en kunststoffen:
-
Cellofaan (1908–1912): De Zwitserse chemicus Jacques E. Brandenberger patenteerde cellofaan in 1908, maar de industriële productie en commerciële verspreiding begon pas na 1912. Tegen de tijd dat cellofaan de postzegelverzamelaars had kunnen bereiken, was het klassieke tijdperk van de Turul-serie al ten einde. Bovendien was het vroege cellofaan nog zuur en gevoelig voor krimp, wat meer schade aan het papier zou hebben veroorzaakt dan de falc.
-
PVC en zachte kunststoffen (jaren 1920–1930): Het basismateriaal van de huidige insteekhoezen, polyvinylchloride (PVC), werd pas in het midden van de jaren 1920 industrieel toepasbaar (door het baanbrekende werk van Waldo Semon), maar het gebruik ervan voor filatelistische doeleinden, zonder weekmakers, zou nog tientallen jaren op zich laten wachten.
-
Moderne hawid-strip (eind jaren 1940): De de achterkant van postzegels beschermende, niet-lijmende Hawid-zakjes en polystyreen beschermfolies verschenen pas na de Tweede Wereldoorlog, aan het einde van de jaren 1940, op de markt.
Samenvatting: Toen een verzamelaar in 1905 een 12-fillér Turul-postzegel in zijn album plaatste, was de falc de hoogst haalbare technologie. Papier en gom arabicum waren natuurlijke materialen, terwijl de tegenwoordig gebruikte, chemisch neutrale folies destijds nog tot het sciencefiction-genre behoorden. Daarom moeten we met respect kijken naar exemplaren met falc-sporen: zij zijn de getuigen van een meer dan honderd jaar oude technische beperking.
Reacties
Meningen en ervaringen kunnen anderen veel helpen.